इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्व आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा स्थायी र विवादास्पद विवादहरू मध्ये एक हो। धार्मिक, राजनीतिक र ऐतिहासिक जटिलताहरूमा जरा गाडेको यो द्वन्द्व एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि मध्य पूर्वमा व्यापक क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय तनावको लागि एक फ्ल्यासपोइन्ट बनेको छ। समयसँगै व्यापक मध्य पूर्वी द्वन्द्वहरू विकसित र परिवर्तन भए पनि, इजरायल-प्यालेस्टाइन विवाद एक केन्द्रीय मुद्दा बनेको छ।

अक्टोबर ७, २०२३ देखि हालै इजरायलको गाजामा भएको युद्धमा कम्तिमा ४६००० प्यालेस्टिनीहरू मारिएका छन् र १०९,०६४ घाइते भएका छन्। त्यस दिन हमासको नेतृत्वमा भएको आक्रमणमा इजरायलमा कम्तिमा १,१३९ जना मारिएका थिए र २०० भन्दा बढीलाई बन्दी बनाइएको थियो। युद्धविरामको मिति १९ जनवरी २०२५ तय भएलगत्तै दुवै पक्षले युद्धबिरामको पहिलो सम्झौता बमोजिम कैदीबन्दी रिहा समेत गरिसकेका छन् यधपी गाजामा युद्ध पूर्ण रूपमा समाप्त हुनेछ वा हुनेछैन भन्ने विषयमा भने अझै पनि शंका र प्रश्न उठाइएका छन्।
इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको हालको चरणमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटनाहरू मध्ये एक अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको संलग्नता हो। अदालतले चलिरहेको द्वन्द्वको क्रममा इजरायल र हमास दुवैले गरेको कथित युद्ध अपराधहरूको अनुसन्धान गरिरहेको छ। विशेष गरी आम नागरिक हत्याको आरोपको सम्बन्धमा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतले इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहू, साथै अन्य वरिष्ठ इजरायली सैन्य र राजनीतिक व्यक्तित्वहरूलाई पक्राउ वारेन्ट समेत जारि गरेको थियो ।

अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको अनुसन्धानमा गाजामा इजरायलको हवाई आक्रमण र जमिन कारबाहीले ठूलो संख्यामा नागरिक हताहत भएको रिपोर्ट गरिएको छ। इजरायली सेनाको अनुसार उसको आक्रमण केवल हमास लडाकुहरू र पूर्वाधारलाई बेअसर गर्ने उद्देश्यले गरिएको र नागरिक क्षतिलाई कम गर्न कडा नियमहरू अप्नाइएको बताएपनि गाजामा भएको विनाशको मामिलामा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार संगठनहरूबाट इजरायलले गरेको आक्रमणको व्यापक आलोचना भएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतले हमास विरुद्ध पनि नागरिक क्षेत्रहरूलाई अपरेशनको लागि आधारको रूपमा प्रयोग गरेकोमा निन्दा समेत गरेको छ।

इजरायलले अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको क्षेत्राधिकारलाई राजनीतिक रूपमा प्रेरित र यसको विरुद्ध पक्षपाती रहेको समेत बताउंदै आएको छ । इजरायली सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको अनुसन्धानमा सहयोग नगर्ने र यसलाई “यहूदी राज्य विरुद्धको युद्ध” समेत भनेको छ।

द्वन्द्वको ऐतिहासिक सन्दर्भ

इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको उत्पत्ति १९ औं शताब्दीको अन्त्य र २० औं शताब्दीको सुरुवातमा भएको थियो, जब मध्य पूर्वमा यहूदी र अरब राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू देखा पर्न थाले। प्रथम विश्वयुद्ध पछि ओटोमन साम्राज्यको पतन पछि, बेलायतले राष्ट्र संघको जनादेश अन्तर्गत प्यालेस्टाइनको नियन्त्रण लिएको थियो, जुन क्षेत्र पहिले नै अरब र यहूदी दुवैको घर थियो।

प्यालेस्टाइनमा यहूदी आप्रवासन बढ्दै जाँदा परिस्थिति झन् जटिल हुँदै गयो, जुन मुख्यतया जियोनिस्ट आन्दोलनद्वारा संचालित थियो, जसले आफ्नो ऐतिहासिक उत्पत्तिको भूमिमा यहूदीहरूको लागि राष्ट्रिय मातृभूमि स्थापना गर्न खोजेको थियो। यद्यपि, यो अरब जनसंख्याको आकांक्षासँग टकराव भयो, जसले एउटै भूमिमा स्वतन्त्रता र आत्मनिर्णय खोजेका थिए।

१९४७ मा, संयुक्त राष्ट्र संघले प्यालेस्टाइनलाई छुट्टाछुट्टै यहूदी र अरब राज्यहरूमा विभाजन गर्न विभाजन योजना प्रस्ताव गर्‍यो। यहूदी समुदायले योजना स्वीकार गरे पनि, अरब राज्यहरू र प्यालेस्टिनी नेताहरूले यसलाई अस्वीकार गरे, जसले गर्दा १९४८ को अरब-इजरायली युद्ध भयो। युद्ध पछि, इजरायलले आफ्नो स्वतन्त्रता घोषणा गर्‍यो, तर परिणामस्वरूप क्षेत्रीय परिवर्तनहरूले लाखौं प्यालेस्टिनीहरूलाई विस्थापित गर्‍यो, जसले गर्दा ठूलो शरणार्थी संकट सिर्जना भयो।

प्रमुख घटनाहरू

प्यालेस्टाइन र इजरायलबीच भएको युद्धको दशकौंको अवधिमा, हिंसा र शान्ति प्रयासहरूको धेरैप्रयास र विद्रोहहरू भएका छन्। जसमध्य केही प्रमुख घटनाहरू यहाँ समावेश छन्:

१९६७ को छ-दिने युद्ध: इजरायलले वेस्ट बैंक, गाजा पट्टी र पूर्वी जेरुसेलम कब्जा गर्‍यो, जुन क्षेत्रहरू प्यालेस्टिनीहरूले आफ्नो भविष्यको राज्यको लागि दाबी गर्छन्। यो घटनाले द्वन्द्वलाई धेरै तीव्र बनायो र यी क्षेत्रहरूको स्थितिमा जारी विवादहरू निम्त्यायो।

ओस्लो सम्झौता (१९९३-१९९५): इजरायल र प्यालेस्टाइन मुक्ति संगठन (पीएलओ) बीचको ऐतिहासिक सम्झौता जसको उद्देश्य दुई-राज्य निहित समाधान प्राप्त गर्नु थियो। यसले युद्धविरामको आशालाई रोक्दै हिंसा भड्काएको थियो ।

दोस्रो इन्तिफाडा (२०००-२००५): इजरायली कब्जा विरुद्ध प्यालेस्टिनीहरूले गरेको थप हिंसात्मक विद्रोह। द्वन्द्वको परिणामस्वरूप दुवै पक्षमा उल्लेखनीय हताहत भयो र युद्ध अडानहरू झनै कडा भए।

हालको युद्ध(२०२३ अक्टोबर ७ ): हमासले इजरायली भूमिमा आक्रमण गरेपछि यो युद्धको सुरुवात भएको हो यधपी यसअघि नै इजरायल र प्यालेस्टिनबीच स-साना युद्धहरु भइनै रहेको थियो। हालै इजरायलको गाजामा भएको युद्धमा कम्तिमा ४६००० प्यालेस्टिनीहरू मारिएका छन् र १०९,०६४ घाइते भएका छन्। त्यस दिन हमासको नेतृत्वमा भएको आक्रमणमा इजरायलमा कम्तिमा १,१३९ जना मारिएका थिए र २०० भन्दा बढीलाई बन्दी बनाइएको थियो।

द्वन्द्वका प्रमुख खेलाडीहरू

इजरायल: १९४८ मा यहूदी राज्यको रूपमा स्थापित, इजरायलको प्राथमिक चिन्ता यहूदी मातृभूमिको रूपमा आफ्नो पहिचान कायम राख्दै यसको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो। इजरायली सरकार क्षेत्रीय रियायतहरूको वकालत गर्नेहरू र सबै भूमि सुरक्षित गर्नेहरूमा विश्वास गर्नेहरू बीच विभाजित छ।

प्यालेस्टिनीहरू: पश्चिम किनार, गाजा पट्टी र व्यापक डायस्पोरामा बस्नेहरू बीच विभाजित प्यालेस्टिनी जनसंख्याले आत्मनिर्णय र प्यालेस्टिनी राज्यको स्थापना खोज्छ। यद्यपि, नेतृत्व पश्चिम किनारमा शासन गर्ने पार्टी फताह र गाजालाई नियन्त्रण गर्ने र इजरायल र अरूहरूद्वारा आतंकवादी संगठन मानिने हमास बीच विभाजित छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव: संयुक्त राज्य अमेरिका परम्परागत रूपमा इजरायलको सबैभन्दा नजिकको सहयोगीहरू मध्ये एक रहेको छ, जबकि प्यालेस्टिनी र हमास लगायत धेरै अरब राष्ट्रहरू र संगठनहरूले प्यालेस्टिनी उद्देश्यलाई समर्थन गरेका छन्। समयसँगै, विश्वव्यापी शक्ति गतिशीलता र क्षेत्रीय गठबन्धनहरूमा परिवर्तनहरू (जस्तै, २०२० मा इजरायल र धेरै अरब राष्ट्रहरू बीचको अब्राहम सम्झौता) ले जटिलताका तहहरू थपेको छ।

अन्तर्निहित मुद्दाहरू

इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको भित्रि तटमा धेरै मुख्य मुद्दाहरू छन्:

सीमा र क्षेत्र: प्राथमिक असहमति इजरायलको सिमाना र सम्भावित प्यालेस्टिनी राज्यमा केन्द्रित छ। पश्चिम किनार र गाजालाई समेट्ने १९६७ को सिमानालाई प्रायः वार्ताको आधारको रूपमा उल्लेख गरिन्छ, तर यी क्षेत्रहरूमा इजरायली बसोबास गतिविधिले परिस्थितिलाई जटिल बनाएको छ।

जेरुसेलम: इजरायल र प्यालेस्टाइन दुवैले जेरुसेलमलाई आफ्नो राजधानीको रूपमा दाबी गर्छन्। शहरको स्थिति सबैभन्दा संवेदनशील मुद्दाहरू मध्ये एक हो, किनकि यसले यहूदी, मुस्लिम र ईसाईहरूका लागि गहिरो धार्मिक महत्त्व राख्छ।

शरणार्थीहरू: १९४८ र त्यसपछिका द्वन्द्वहरूमा विस्थापित भएका लाखौं प्यालेस्टिनी शरणार्थीहरू मध्य पूर्वका शिविरहरूमा बस्छन्, जसमा जोर्डन, लेबनान र सिरियामा उल्लेखनीय संख्यामा छन्। तिनीहरूले आफ्नो घर फर्कने अधिकारको माग गर्छन्, जुन इजरायलले अस्वीकार गर्छ किनकि यसले राज्यको यहूदी चरित्रलाई कमजोर पार्नेछ भन्ने इजरायलको धारणा रहेको छ ।

सुरक्षा: विशेष गरी हमास र हिजबुल्लाह जस्ता लडाकू समूहहरूबाट भएको हिंसाको इतिहासलाई ध्यानमा राख्दै इजरायल मुख्यतया आफ्नो सुरक्षासँग चिन्तित छ । अर्कोतर्फ, प्यालेस्टिनीहरूले व्यापक विस्थापन, सैन्य कब्जा र आवागमनमा प्रतिबन्धहरूको सामना गरिरहेका छन्, जसलाई उनीहरूले दमनको निरन्तर रूपको रूपमा हेर्छन्।

हालसम्मको मानवीय प्रभाव

इजरायल पालेस्टिन द्वन्द्वले सो क्षेत्रमा गहिरो मानवीय पीडा निम्त्याएको छ। गाजामा, जहाँ हमासले शासन गर्छ, र पश्चिम किनारमा, प्यालेस्टिनीहरू कठिन परिस्थितिमा बाँचिरहेका छन्, त्यहाँ आधारभूत सेवाहरूमा सीमित पहुँच हुनु , उच्च बेरोजगारी दर, र स्वतन्त्र रूपमा हिँड्न असमर्थ हुनु एउटा गम्भीर समस्या बनेको छ । युद्धको दौरान धेरै नागरिकहरूले ज्यान गुमाएका छन् र यसले नागरिकहरुमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । गाजामा इजरायलद्वारा गरिएको नाकाबन्दी, इजरायली बस्तीहरूको विस्तार, र आवधिक सैन्य अपरेशनहरूले मानवीय संकटलाई बढावा समेत दिएको छ ।

इजरायलले गाजाबाट रकेट आक्रमण जस्ता सुरक्षा चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको बेला, आफ्नो सैन्य कार्यहरू र बस्ती नीतिहरूको बारेमा अन्तर्राष्ट्रिय आलोचनाको सामना पनि खेपिरहेको छ । गाजामा हवाई हमला र स्थल अपरेशनहरू सहित इजरायलको सैन्य आक्रमणले धेरै नागरिकहरुको हत्या भएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण र शान्ति प्रयासहरू

इजरायल-प्यालेस्टिनी द्वन्द्व समाधान गर्ने प्रयासहरू दशकौंदेखि जारी छन्, धेरै शान्ति पहलहरूले दुई-राज्य समाधान खोज्ने प्रयास गरिरहेका छन्। संयुक्त राष्ट्र संघका धेरै प्रस्तावहरू, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको हस्तक्षेप र प्रसिद्ध क्याम्प डेभिड सम्झौता (१९७८) र ओस्लो सम्झौताहरू सहित शान्ति वार्ताहरूको बावजुद, अन्तिम समाधानमा पुग्न सकेको छैन।

यी दुई देशबीचको युद्धलाई लिएर अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय समेत विभाजित बनेको छ। धेरै पश्चिमी देशहरू, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाले शान्तिको वकालत गर्दै इजरायलको आफ्नो रक्षा गर्ने अधिकारलाई समर्थन गरेका छन्।अर्कोतर्फ, धेरैजसो अरब देश र धेरै मुस्लिम बहुल देशहरूले प्यालेस्टिनीहरूलाई समर्थन गर्दै आएका छन्। मध्य पूर्व पनि द्वन्द्वबाट प्रभावित छ, इरान जस्ता देशहरूले हमास र हिजबुल्लाह जस्ता समूहहरूलाई समर्थन प्रदान गर्दै आएका छन् , जबकि अन्य अरब राष्ट्रहरू इजरायलसँगको सम्बन्धलाई सामान्यीकरण गर्ने दिशामा बढ्दो रूपमा अघि बढेका छन्, जसको उदारण अब्राहम सम्झौताहरूमा देखिएको छ।

हालैका अवस्था र भविष्य

हालैका अवस्थाले क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा विभिन्न परिवर्तनको संकेत गरेको देखिन्छ ।मानवीय संकटलाई सम्बोधन गर्न र शान्ति प्रक्रियातर्फ अघि बढ्न दुवै देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय दबाब बढ्दै गएको छ। इजरायल र धेरै अरब राष्ट्रहरू बीचको सम्बन्धको सामान्यीकरणले कूटनीतिक परिदृश्यलाई परिवर्तन गरेको छ। यद्यपि, इजरायल र प्यालेस्टिनीहरू बीचको द्वन्द्व अझै पनि ठोस रुपमा समाधान हुन सकेको छैन।

हालको पहिलो चरणको शान्ति सम्झौताको मुख्य चुनौती भनेको इजरायलको सुरक्षा चिन्ता र प्यालेस्टिनी जनताको राजनीतिक आकांक्षा बीचको खाडललाई कम गर्नु हो, जबकि क्षेत्रीय भूराजनीतिलाई सुक्ष्म रुपमा विश्लेषण गर्ने हो भने यो अवस्था भोलिको दिनमा अझै गम्भीर रुपमा अगाडी बढ्ने देखिन्छ।

निष्कर्ष

इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्व एक बहुआयामिक र गहिरो रूपमा जरा गाडेको विवाद हो जसको कुनै सरल समाधान छैन। दुई देशले गरिरहेको आ-आफ्नो भूमिको दावी, गहिरो जरा गाडेको राष्ट्रिय पहिचान, र धार्मिक र ऐतिहासिक विश्वाशहरूले वर्तमान शान्ति सम्झौतामा पनि महत्त्वपूर्ण अवरोधहरू सिर्जना गर्ने देखिन्छ । यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नता र कूटनीतितर्फको प्रयासहरूले दुई देशको भविष्यलाई आकार दिने प्रयास भने गरिनैरहेको देखिन्छ । स्थायी शान्ति आवश्यक र अकल्पनीय देखिन्छ तर , मध्य पूर्व र विश्वव्यापी स्थिरताको लागि पनि इजरायल र प्यालेस्टाइनबिचको सदिऔं लामो यो द्वन्दको अन्त्य हुनु जरुरि छ।