“केरा गणतन्त्र” हाल नेपालमा प्रचलित एक व्यंगात्मक शब्द बनेको छ। नेपालमा पछिल्लो समय कम्जोर राजनीतिक अवस्थाका बीच बढ्दै गएको कुशाशन ,भ्रष्टाचार,दण्डहीनता र कम्जोर आर्थिक अवस्थाकाबीच अधिकांश युवा पुस्ताले आक्रोश पोख्न प्रयोग भएको एउटा व्यंगात्मक भाष्य बनेको छ केरा गणतन्त्र। पछिल्लो समय नेपालमा केरा गणतन्त्र लेखिएको टिशर्ट छ्याप्छ्याप्ती बढ्न थालेपछि सरकारले यसको बिक्रीवितरण र प्रयोगमा समेत रोक लगाएको छ। यसैबीच आज के हो त केरा गणतन्त्र, यसको अर्थ र यसको उत्पतिबारे समीक्षा गरौँ।

“बनाना रिपब्लिक” शब्दले आज कमजोर शासन, भ्रष्टाचार, र विदेशी व्यापारिक हितद्वारा शासित देशलाई जनाउने गरेको छ। तर यसको उत्पत्ति एउटा विशिष्ट ऐतिहासिक क्षणमा भएको थियो, जब अमेरिकी फलफूल कम्पनीहरूले मध्य अमेरिकाका साना देशहरूलाई आफ्ना निजी व्यापारिक उपनिवेश जस्तै बनाएका थिए।

“बनाना रिपब्लिक” शब्द पहिलोपटक अमेरिकी लेखक ओ. हेनरी (विलियम सिड्नी पोर्टर) ले सन् १९०४ मा आफ्नो पुस्तक क्याबेजेस एन्ड किंग्स मा प्रयोग गरेका थिए। ओ. हेनरीले होन्डुरासमा बस्दा प्रत्यक्ष रूपमा देखे कि कसरी मध्य अमेरिकाका साना देशहरू विदेशी व्यापारिक हितद्वारा परिवर्तन भैरहेका थिए। उक्त पुस्तकमा उनले “एन्चुरिया” नामको काल्पनिक देश सिर्जना गरे, जुन वास्तवमा होन्डुरासको वास्तविक परिस्थितिमा आधारित थियो, जहाँ अर्थतन्त्र र राजनीति बनाना निर्यात र अमेरिकी कम्पनीहरूको नियन्त्रणमा थियो। त्यसपछि यो शब्द लोकप्रिय हुँदै संसारभर फैलियो, जुन यस्तो देश जनाउन थाल्यो जसको सरकार र अर्थतन्त्र शक्तिशाली विदेशी कम्पनीहरूको हातमा निहित हुन्छ।

बनाना रिपब्लिकको इतिहासमा सबैभन्दा कुख्यात कम्पनी थियो युनाइटेड फ्रुट कम्पनी (यूएफसीओ), जुन सन् १८९९ मा स्थापना भएको र पछि चक्विटा (Chiquita) नामले चिनिन थाल्यो। युनाइटेड फ्रुटले मध्य अमेरिकाभर विशाल उर्वर भूमिहरू अत्यन्तै सस्तो मूल्यमा किनेर आफ्नो कब्जामा लियो। ती बगैंचाहरूले अमेरिका र युरोपमा निर्यात गरिने केरा उत्पादन गर्थे, जसबाट कम्पनीले अपार मुनाफा कमायो। उत्पादन ढुवानी सजिलो बनाउन कम्पनीहरूले रेल र बन्दरगाहहरू बनाए, तर ती पूर्वाधारले स्थानीय विकासलाई भन्दा आफ्नै व्यापारिक हितलाई प्राथमिकता दिए।

पूर्वाधार र अर्थतन्त्रमाथि नियन्त्रणले कम्पनीहरूलाई स्थानीय राजनीतिमा पनि गहिरो प्रभावशाली बनायो। युनाइटेड फ्रुटजस्ता कम्पनीहरूले नेताहरूलाई रिझाउन वा धम्क्याउन घूस र अन्य सुविधाहरू प्रयोग गरे। जब कुनै सरकार कर बढाउने वा मजदुरका पक्षमा सुधार ल्याउने प्रयास गर्थ्यो, कम्पनीहरूले अमेरिकी सरकारलाई दबाब दिन्थे। त्यसको परिणामस्वरूप धेरै पटक अमेरिकी सैन्य हस्तक्षेप भयो, जसलाई प्रायः अमेरिकी नागरिकको हित रक्षा गर्ने बहानामा गरिन्थ्यो। यसको सबैभन्दा प्रसिद्ध उदाहरण सन् १९५४ मा ग्वाटेमालामा भएको सिआइए-प्रेरित कू थियो, जसले राष्ट्रपति जाकाबो आर्बेन्सलाई हटायो किनकि उनले युनाइटेड फ्रुटको अव्यवहार्य जमिनलाई राष्ट्रियकरण गर्ने प्रयास गरेका थिए, जुन कम्पनीको मुनाफाका लागि ठुलो खतरा बन्यो।

इतिहासमा बनाना रिपब्लिक भनिएका देशहरूमा होन्डुरास, ग्वाटेमाला, कोस्टा रिका, निकारागुवा र पनामा जस्ता राष्ट्र पर्छन्। ती देशहरूमा अर्थतन्त्र एउटा मुख्य बस्तु—केरा—निर्यातमा निर्भर हुँदा विश्व बजारमा मूल्य घटबढले सिधै राष्ट्रलाई प्रभावित पार्ने अवस्था सिर्जना भएको थियो। यस एकल निर्भरता कारण विदेशी कम्पनीहरूले अपार शक्ति हासिल गर्थे, र यदि सरकारले कम्पनीलाई असहज बनायो भने तिनीहरूले लगानी फिर्ता गर्ने धम्की दिन्थे वा आफ्नो देशको सरकारमार्फत सैनिक र कूटनीतिक हस्तक्षेप गराउने कोशिश गर्थे।

समयसँगै “बनाना रिपब्लिक” शब्दको प्रयोग विस्तार भयो। अहिले यो शब्द यस्तो कुनै पनि देशलाई जनाउन प्रयोग हुन्छ, जहाँ कमजोर राजनीतिक व्यवस्था, भ्रष्ट शासकहरू, र सीमित आर्थिक स्रोतमा केही परिवार वा कम्पनीहरूको प्रभुत्व हुन्छ। कहिलेकाहीँ पत्रकार र टिप्पणीकारहरूले “बनाना रिपब्लिक” शब्द विकासशील देशहरू मात्र होइन, अन्य राष्ट्रहरूमा पनि प्रयोग गर्छन्, जस्तै कुनै देशमा राजनीतिक अस्थिरता, चुनावी धाँधली, वा थोरै धनी वर्गको नियन्त्रण देखिएमा। यद्यपि यस्तो तुलना गर्दा कहिलेकाहीँ जटिल परिस्थितिलाई अत्यन्तै सरलीकृत र अन्यायपूर्ण रूपमा चित्रण गर्ने खतरा हुन्छ।

महत्वपूर्ण कुरा के हो भने बनाना रिपब्लिकको अवस्था केवल स्थानीय नेताको कमजोरीले होइन, शक्तिशाली विदेशी कम्पनीहरूको भूमिकाले पनि सिर्जना भएको थियो, जसले आफ्ना आर्थिक फाइदाका लागि ती देशका राजनीतिमा हस्तक्षेप गरे र कमजोर संस्था भएका समाजमा राजनीतिक उथलपुथल निम्त्याए। आज पनि यो शब्दले स्मरण गराउँछ कि कसरी विदेशी आर्थिक हस्तक्षेपले कुनै राष्ट्रको सार्वभौमिकता र प्रजातन्त्रलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

तर यो शब्दप्रति आलोचना पनि भएको छ। धेरै विद्वान र सामाजिक अभियन्ताहरू भन्छन् कि यसले पश्चिमी दृष्टिकोण मात्र झल्काउँछ र अमेरिका तथा युरोपेली शक्तिहरूको हस्तक्षेपले बनाएको अवस्थालाई नजरअन्दाज गर्छ। साथै, “बनाना रिपब्लिक” भन्ने शब्दले कुनै पनि देशको जटिल सामाजिक र ऐतिहासिक परिस्थितिलाई हेला गर्ने शैलीमा चित्रित गर्छ, जसले गलत धारणालाई बल पुग्छ। यसले ती देशका नागरिकहरूले गरेका सुधार प्रयास र सङ्घर्षलाई ओझेलमा पार्ने खतरा पनि हुन्छ।

अन्तमा भन्नुपर्दा, बनाना रिपब्लिक केवल रमाइलो अभिव्यक्ति वा लुगा बेच्ने ब्रान्ड मात्र होइन, यो एउटा यस्तो अवधारणा हो जसले शोषणको वास्तविक इतिहासलाई जनाउँछ, जहाँ शक्तिशाली कम्पनी र विदेशी सरकारहरूले मिलेर देशलाई निर्भर र भ्रष्ट प्रणालीमा फसाए। यस शब्दको वास्तविक इतिहास बुझ्दा मात्रै हामी धेरै राष्ट्रले आज पनि सामना गरिरहेका समस्याहरू बुझ्न सक्छौं र न्यायसंगत, दिगो र सार्वभौम समाज निर्माणको महत्वलाई आत्मसात गर्न सक्छौं।