१९९१ डिसेम्बर २६ मा सोभियत संघ आधिकारिक रूपमा समाप्त भयो, जसले २०औं शताब्दीको सबैभन्दा नाटकीय भू-राजनीतिक घटनाहरूमध्ये एकलाई संकेत गर्दछ । क्रेमलिनमा फहराइएको रातो झण्डा अन्तिम पटक झर्‍यो, र एक यस्तो राष्ट्र जुन क्रान्ति, युद्ध, र विचारधाराद्वारा निर्मित थियो, एकाएक समाप्त भयो। यसको सट्टा १५ नयाँ राष्ट्रहरू उदाए—प्रत्येकले स्वतन्त्रता, पहिचान र राजनीतिक भविष्यका लागि संघर्ष गरिरहेका थिए—जबकि रसिया, सोभियत संघको सबैभन्दा ठूलो उत्तराधिकारी, महत्त्वाकांक्षी र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको नयाँ अध्यायमा प्रवेश गर्‍यो।

सोभियत संघको पतन न त अचानक थियो, न पूर्ण रूपमा अप्रत्याशित। यसको जरा दशकौंको आर्थिक सुस्तता, अत्यधिक केन्द्रीकरण, र पश्चिमसँगको लामो हतियार होडमा गाडिएको थियो। १९८० को दशकको सुरुवाततिर , सोभियत अर्थतन्त्रले आधारभूत आवश्यकताहरू समेत पुरा गर्न सकिरहेको थिएन। जब मिखाइल गोर्भाचोभ सन् १९८५ मा सत्तामा आए, उनले सुधारको आशा बोकेका थिए। पेरोस्त्रोइका (आर्थिक पुनर्संरचना) र ग्लास्नोस्त (राजनीतिक पारदर्शिता) जस्ता नीतिहरूमार्फत उनले सोभियत प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्ने प्रयास गरे। उनले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता बढाए र बजार-आधारित सुधारहरू सुरु गरे—जसले अन्ततः त्यही प्रणालीलाई कमजोर बनायो जसलाई उनी बचाउन चाहन्थे।

अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा, गोर्भाचोभले “नयाँ राजनीतिक सोच”को नीति अवलम्बन गरे, जसले कूटनीति, सहकार्य, र आणविक तनाव न्यूनीकरणमा बल दिन्थ्यो। यसले १९८७ को आइएनएफ सन्धि र १९९१ को स्टार्ट आइ सन्धिको रुपमा ऐतिहासिक परमाणु हतियार नियन्त्रण सम्झौता जन्मायो। उनले ब्रेजनेभ सिद्धान्त परित्याग गरे, जसले पूर्वी युरोपका देशहरूलाई आ-आफ्नो राजनीतिक बाटो रोज्न स्वतन्त्र बनायो। यस निर्णयको परिणामस्वरूप, १९८९–१९९० को बिचमा पूर्वी युरोपका साम्यवादी सरकारहरू एकपछि अर्को गरेर ढले। सबैभन्दा प्रतीकात्मक क्षण नोभेम्बर १९८९ मा बर्लिन पर्खालको पतन थियो।

पश्चिमा नेताहरू र गोर्भाचोभबीचको वार्ताबाट जर्मनीको एकीकरण सम्भव भयो। जर्मनीको एकीकरण पश्चात् जर्मनीलाई नेटो भित्र रहने अनुमति दिइयो। त्यसबेला अमेरिकी विदेशमन्त्री जेम्स बेकर लगायत केही पश्चिमी नेताहरूले “नेटो एक इञ्च पनि पूर्वतिर नफैलिने” मौखिक आश्वासन दिएका थिए। यद्यपि ती आश्वासन कुनै लिखित सन्धिमा परिणत भएनन्, जुन सोभियत नेताहरूले त्यसलाई विश्वासपूर्वक ग्रहण गरेका थिए। पछि ती अभिव्यक्तिहरू विवादास्पद भए, विशेषगरी जब नेटोले आफ्नो विस्तार गर्न सुरु गर्‍यो।

गोर्भाचोभले नयाँ सङ्घीय सन्धिका माध्यमबाट सोभियत संघलाई एक महासंघमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरे, तर अगस्त १९९१ मा कट्टरपन्थीहरुले उनलाई हटाउने प्रयास गरे। त्यो कू असफल भयो, तर यसले गोर्भाचोभको सत्ता र साखलाई गम्भीर रूपमा क्षति पुर्‍यायो। यसबीचमा, युक्रेनले ९०% भन्दा धेरै मतले स्वतन्त्रता घोषणाको पक्षमा मतदान गर्‍यो। डिसेम्बर ८ मा, रसिया (बोरिस येल्त्सिन), युक्रेन (लियोनिद क्राभचुक), र बेलारुस (स्टानिस्लाभ शुश्केविच) का नेताहरूले बेलोभेजा सम्झौता गरे र सोभियत संघको समाप्ति घोषणा गर्दै कमनवेल्थ इण्डिपेण्डेण्ट स्टेटको स्थापना गरे। गोर्भाचोभले डिसेम्बर २५ मा राजीनामा दिए र त्यस दिन क्रेमलिनबाट सोभियत संघको झण्डा झिकियो ।

सोभियत संघको विघटनपछि १५ स्वतन्त्र देशहरू बने: अर्मेनिया, अजरबैजान, बेलारुस, इस्टोनिया, जर्जिया, काजाखस्तान, किर्गिस्तान, लाट्भिया, लिथुआनिया, मोल्दोवा, रसिया, ताजिकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, युक्रेन, र उज्बेकिस्तान। यी देशहरूको निर्माण सार्वजनिक जनमत, उच्चस्तरीय राजनीतिक छलफल र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताद्वारा सम्भव भयो। गोर्भाचोभले सुधारको बाटो देखाए भने येल्त्सिन, क्राभचुक, नासरबायेभजस्ता नेताहरूले त्यसलाई व्यावहारिक स्वतन्त्रतामा परिणत गरे।

उता सोभियत संघको पतन भयो भने यता पश्चिमी राष्ट्रहरूले शान्तिपूर्ण तरिकाले शीतयुद्धको अन्त्यलाई स्वागत गरे र नेटोको भूमिकालाई पुनः परिभाषित गर्न थाले। १९९४ को “पार्टनरसिप फर पिस ” कार्यक्रमबाट सुरुवात गर्दै, नेटोले सन् १९९९ मा पोल्याण्ड, हंगेरी र चेक गणराज्यलाई सदस्य बनायो, जसपश्चात् बाल्टिक राष्ट्रहरू, बुल्गेरिया, रोमानिया, स्लोभाकिया, लगायतलाई समेट्दै नेटोको विस्तार गर्‍यो। यी सबै राष्ट्रहरूले सुरक्षा र संप्रभुताको ग्यारेन्टीका रूपमा नेटोमा सामेल भए। तर रसियाले यसलाई पूर्वी युरोपतर्फ पश्चिमी घेराबन्दीको रूपमा हे¥यो, जुन उनीहरूका अनुसार १९९० को सहमतिहरूको उल्लङ्घन थियो।तरपनि आफ्नो कम्जोर आर्थिक अवस्था र सैन्य क्षमाताको कारण रुसले नेटोको विस्तारविरुद्ध कुनै प्रतिकार गर्न सकेन।

१९९० को दशकमा येल्त्सिन नेतृत्वको रसियाले पश्चिमसँग सहकार्यको बाटो रोज्यो। तर ती प्रयासहरू प्रायः असफल रहे। पश्चिमी सल्लाहकारहरूको सिफारिसमा गरिएको “शक थेरेपी” अर्थनीतिले महँगो, बेरोजगारी र भ्रष्टाचार निम्त्यायो। रसियाका सर्वसाधारणहरूबीच लोकतन्त्र र बजार सुधारप्रति निराशा र घृणा फैलियो। १९९९ मा कोसोभो संकटमा बिना सुरक्षा परिषद् अनुमोदन पश्चिमी हस्तक्षेप हुँदा, रसियाको मनोबल झन् गिर्‍यो।

सन् २००० मा राष्ट्रपति बनेका भ्लादिमिर पुटिनले सशक्त राज्य निर्माण, आन्तरिक स्थायित्व, र विदेशी प्रभावको विरोधलाई आफ्नो नीतिको केन्द्र बनाइदिए। उनले रूसलाई फेरि प्रभावशाली राष्ट्रको रूपमा पुनर्स्थापित गर्ने प्रयास गरे। जब नेटोले जर्जिया र युक्रेनलाई सदस्यता दिन थालेको संकेत गर्‍यो, रसियाले २००८ मा जर्जियामाथि आक्रमण गर्‍यो। २०१४ मा, युक्रेनको “युरोमैदान” आन्दोलनपछि, रसियाले क्रिमिया अधिग्रहण गर्‍यो र पूर्व युक्रेनमा विद्रोहीहरूलाई समर्थन दिन थाल्यो। यिनी घटनाहरू पश्चिमी दृष्टिकोणले अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको उल्लंघन भए पनि, रसियाले यसलाई आफ्ना रणनीतिक सुरक्षाको आवश्यकता ठान्यो।

आज, रसिया र पश्चिमबीचको तनाव अझै तीव्र छ। नेटोले आफ्ना पूर्वी सदस्यहरूलाई सुरक्षा दिन सक्रियता बढाएको छ भने रसियाले यसलाई आक्रमणको संकेत मानेको छ। दुवै पक्षले विगतका सम्झौताहरू, मौखिक वाचा, र सामरिक व्याख्याहरूलाई आ-आफ्नो तर्कअनुसार व्याख्या गर्छन्।

सोभियत संघको विघटन र आधुनिक रसियाको उदय न त एउटा नायक-खलनायकको कथा हो, न पूर्ण विजय वा पराजयको। यो एउटा यथार्थतामा आधारित संघर्षको कथा हो—सुधार र विघटनबीचको द्वन्द्व, राष्ट्रिय आकांक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिहरूको टकराव। आजको भू-राजनीतिक अस्थिरता—नेटोको भूमिका, युक्रेन युद्ध, र रसियाको भू-रणनीतिक मनोविज्ञान—त्यसै विगतका घटनाहरूको प्रतिध्वनि हुन्, जसले आजको विश्वलाई अझै आकार दिइरहेका छन्।